اهداف کلی:آشنایی با سلسله های افشاریه و زندیه

اهداف جزیی:آشنایی با موسس سلسله افشاریه/اشنایی با نحوه تشکیل سلسله افشاریه/آشنایی با لشکر کشی های نادر شاه/آشنایی با پایتخت سلسله افشاریه/آشنایی با دلایل قتل نادر شاه/آشنایی با نحوه تکیل سلسله زندیه/آشنایی با موسس سلسله زندیه /آشنایی با لقب کریم خان زند و دلیل این نامگذاری/آشنایی با پایتخت سلسله زندیه/آشنایی با بناهای قدیمی در شیراز/آشنایی با ویژگی های کریم خان زند/آشنایی با دلیل جنگ کریم خان با دولت عثمانی/آشنایی با مدت حکومت افغان ها در ایران

کلمات کلیدی:

نادر شاه افشار:

  • نادر شاه ( و. 1100 - ف. 1160ه. ق .) پادشاه ( 1160 - 1148 ه.ق .) ایران و موسس سلسله افشاریه . نام اصلی او ندرقلی یا نادر قلی بود و در ناحیه دستگرد از توابع دره گز متولد شد . در هفده سالگی با مادرش اسیر ازبکان شد و در این اسارت مادرش را از دست داد. پس از چهار سال از اسارت ازبکان گریخت و به خدمت حکمران ابیورد بابا علی بیگ کوسه لوی افشار در آمد . و مقام و مرتبه ای یافت . آنگاه به مشهد رفت و با ملک محمود سیستانی از در مخالفت در آمد و شهرت و آوازه یافت و بدین ترتیب سرانجام به دربار شاه طهماسب صفوی رسید و به مناسبت خدماتی که به وی در دفع افغانها کرد به لقب طهماسب - قلی خان ملقب گشت و حکومت بسیاری از ایالات ایران را و سرداری سپاه ایران را بدست آورد و به کار قلع و قمع و یکسره کردن فتنه افغانها و دیگر دشمنان ایارن پرداخت در 1143 ه.ق . عثمانیها را از آذربایجان و همدان بیرون راند و در قفقازیه تا دل داغستان پیش رفت . در این هنگام شاه طهماسب قراردادی با دولت عثمانی و روسیه منعقد ساخت که به سود ایران نبود و این امر بهانه به دست نادر داد و وی شاه طهماسب را از سلطنت خلع کرد و پسر هشت ماهه شاه طهماسب را به نام شاه عباس سوم به سلطنت برداشت تا اینکه در سال 1148 رسما خود را شاه خواند . هزینه سرسام آور جنگهای پی در پی . نادر را به لشکر کشی درخشان و موفقیت- آمیزش به هند در سال 1152 - 1151 وادار ساخت و در نتیجه این لشکرکشی محمد شاه امپراطور مغول هند ناگزیر تمام ایالات واقع در شمال و غرب رود سند را به نادر واگذاشت و نیز خراج گزافی را عهده دار شد. در سال 1154 ه.ق . سوئ قصدی به جان نادر شد که شک میرفت از جانب پسرش رضاقلی میرزا باشد .این حادثه مایه تغییر اخلاق نادر گردید . و از آن پس سیاست و رفتار وی روز به روز ظالمانه تر و نامعقول تر گردید . در ایالات مختلف شورشهایی علیه سختگیریهای او برپا شد و سرانجام در سال 1160 ه.ق . عده ای از روسای افشاریه و قاجاریه به چادر او ریختند و او را به قتل رسانیدند .

غنیمت :آنچه‌که‌درجنگ‌بزورازدشمن‌گرفته‌شود آنچه‌که‌بی‌رنج‌وزحمت‌بدست آید( اسم ) 1 - مالی که مسلمانان در جهاد با کفار حربی به دست آورند مال و خواسته ای که از دشمن گرفته شود . توضیح همه چیزهای که از دشمن گرفته شود و آن اعم است از اسیران و زنان و بچگان و زمینها و اموال منقول که در جنگ به زور از خصم گیرند . بنا به معمول مسلمانان یک پنجم اینها بخدا تعلق داشت و به پنج حصه متساوی میان حضرت رسول ع و نزدیکان او ( یعنی اهل بیت وی ) یتیمان و بینوایان و ابن السبیل تقسیم می شد و مجوز این کار در سوره 8 ( انفال ) آیه 41 مذکور است که پس از غزوه بدر نازل شد قواعد تقسیم این یک پنجم و چهار پنجم مابقی غنایم که تفصیل آن بر حسب شعایر آداب مختلف مذهبی بیان شده است فقط در جزئیات فرق می کند . فتوحات دامنه دار مسلمانان آنان را نا گزیر کرد که در طرز به کار بستن نظریه غنیمه تغییراتی دهند به خصوص در مواردی که موضوع غنایم زمین بود . راه و رسم اولیه تقسیم چهار پنجم غنیمت ( باستثنای خمس ) میان فاتحان اندکی تغییر یافت . اگر چه فقیهان گرفتار این مسئله بودند که چگونه باید روش علمی تقسیم غنایم را با نظریات شرعی تطبق و تعریف کرد تا در نتیجه بتوان اعمال زعمای قوم را موجه دانست در واقع چنین می نماید که راه و رسم کلی باین سرزمین های مفتوح را ( اعم از آنچه به شمشیر تسخیر شده یا بصلح و سلم ) در حکم زمین های فئ بشناسد ( مالک و زارع در ایران ) 2 - چیزی که بیرنج و تعب به دست آید مفت

هندوستان: فرس هخامنشی هیندوش در شاهنامه فردوسی هند ( با فتح اول ) با پرند قافیه آمده است . یکی نامه دارم من از شاه هند نوشته زمشک سیه بر پرند سرزمین هندوستان به شبه قاره ای که امروز شامل دو کشور هند و پاکستان است اطلاق می شود که بصورت دو جمهوری [ هند ] و [ پاکستان ] تقسیم گردیده است. هندوستان به شکل شبه جزیره عظیمی است در جنوب آسیا و بشکل مثلثی است که قاعده آن در شمال دامنه هیمالیا و حدود تبت و راسش سیلان نیز ضمیمه آن است و مساحت آن بالغ بر 3960000 کیلومتر مربع و اوضاع جغرافیائی طبیعی آن به شرح زیر است : 1 - سلسله هیمالیا مانند قوس عظیمی شمال آنرا احاطه کرده . 2 - شبه جزیره دکن که در حقیقت شبه جزیره هند را تشکیل می دهد . 3 - جلگه گنگ که بین دو قسمت مزبور قرار گرفته . هندوستان میان 5 درجه و 35 درجه عرض شمالی واقع شه بنابراین قسمت اعظم آن در منطقه استوائی واقع است . آب و هوای آن در تابستان در شبه جزیره دکن بشدت گرم و مقدار زیادی رطوبت با خود حمل مینماید که با رسیدن به جبال عظیم و مرتفع هیمالیا سرد و منجمد شده و بشکل باران فرو میریزد بطوری که مرطوب ترین نواحی دنیا ناحیه [ چراپوانجی ] در گوشه شمال شرقی هند و دامنه هیمالیا میباشد و مقدار متوسط باران این ناحیه تا 14 متر در سال میرسد . رودهای هندوستان براهماپوترا گنگ گداوری و سند میباشد . امروزه جمهوری هند که قسمت اعظم شبه قاره هندوستان را شامل می شود بطور رسمی بهارات خوانده میشود و 639 میلیون نفر سکنه دارد . عضو کشورهای مشترک المنافع انگلیس است و پایتخت آن دهلی نو است . هند از 22 استان و 9 ناحیه که از طرف حکومت مرکزی اداره میشوند تشکیل شده است . از جمله استانهای نوزده گانه آن بمبئی مدرس پنجاب میسور را می توان نام برد . جمهوری هند از شمال شرقی به برمه و چین از شمال به تبت و نپال و از شمال غربی به پاکستان غربی محدود است . جمهوری بنگلادش شامل قسمتی از زمینهای شمال شرقی هند میباشد . شبه قاره هند در قسمت جنوبی تشکیل شبه جزیره ای را میدهد که بین دریای عمان و خلیج بنگال که هر دو از متفرعات اقیانوس هند است قرار گرفته است . از جمله منابع طبیعی آن معادن میکا منگنز زغال سنگ مس و آهن است . صنایع سنگین هند در جمشید پور ( آهن و فولاد ) بمبئی ( منسوجات ) و کلکته ( محصولات کنفی ) متمرکز است . زندگی اجتماعی مردم هند با وجود کوشش های دولت مرکزی بیشتر بر مدار نظام طبقاتی می چرخد . قدیم ترین تمدن شناخته شده در شبه قاره هند از زمانی در حدود 4000 سال قبل از میلاد می باشد. آریائیها در حدود 1500 ق م . از راه شمال غربی وارد هند شدند و تمدنی برهمنی پدید آوردند که کیش هندویی در بطن آن پدید آمد و سپس در قرن ششم ق م . کیش بودایی و جائینی از آن متفرع شد . نخستین امپراطوری هندویی امپراطوری مائوری بود ( 184 325 ق م .) که بعد از حمله اسکندر در شمال هند تشکیل شد . در قرن سوم ق م . با روی کار آمدن آسوکا کیش بودایی مذهب رسمی مملکت اعلام شد . در قرن یازدهم میلادی نفوذ مسلمانان با حملات محمود غزنوی به هند آغاز شد. اروپائیان در 1510 با گرفتن گو آ به هند رخنه کردند. در قرن هیجدهم که قدرت مهاراتها و سیخها رو به ضعف نهاده بود انگلیسها و فرانسویها مستعمراتی در هند دست و پا کردند. پیروزیهای رابرت کلایو قدرت بریتانیا را در هند بی معارض ساخت . نهضت استقلال طلبانه هندیان با رسیدن گاندی به مقام رهبری کنگره ملی هند اهمیت فوق العاده یافت . تمایل کنگره ملی برای وحدت سراسر هند با مخالفت جامعه اسلامی به رهبری محمد علی جناح روبرو شد و در نتیجه وقتی که هند در 1947 استقلال یافت کنگره ملی هند با بی میلی با تقسیم هند به دو قسمت هندوستان و پاکستان موافقت کرد. هندوستان در 26 ژانویه 1950 جمهوری اعلام شد . جمعیت هندوستان بالغ بر چهارصد و چهل میلیون نفر است و بالغ بر 106 زبان مختلف در هندوستان وجود دارد. امروزه زبان رسمی این کشور زبان هندی است . در هندوستان ادیان و مذاهب مختلف نیز رواج دارد که مهمترین آنها دین هندوئی ( شعبه ای از برهمائی ) و بودائی و دین اسلام است . قسمتی از مسلمانان هند را مهاجرین قدیم ایرانی تشکیل داده اند و علاوه بر آن عده ای از ایرانیان هنوز در هندوستان مذهب زردشتی دارند که بنام پارسیان هند معروف هستند . محصولات عمده کشاورزی هند : برنج ذرت ارزن گندم نیشکر ادویه چای پنبه جو کائوچو میباشد

دریای نور:الماسی معروف است که شاید در بین جواهر سلطنتی ایران مقام اول را دارا باشد.این گوهر که زوج الماس معروف (( کوه نور )) است یکی از قدیمترین جواهر شناخته شده جهان محسوب میگردد . الماس دریای نور پس از قتل نادر شاه به نواده او شاهرخ میرزا رسید و سپس بدست امیر علم خان خزیمه و بعد بدست محمد حسن- خان قاجار و آنگاه بدست لطفعلی خان زند افتاد . وی چون مغلوب آغامحمد خان قاجار شد دریای نور وارد خزینه قاجاریه گردید . ناصرالدین شاه معتقد بود که این گوهر یکی از گوهرهای تاج کوروش بوده است (.) و خود او بسیار بدان علاقه داشت و گاهی آنرا به کلاه و زمانی به سینه نصب میکرد و حتی تولیت دریای نور را منصبی مخصوص قرار داده بود و این افتخار مهم را به اعیان و بزرگان کشور محول می داشت . دریای نور بعدها داخل موزه دولتی گردید. درسال 1326 ه. ق . هنگامی که محمد علی میرزا بر اثر شکست از مشروطه خواهان به سفارت روس پناهنده شد این گوهر را جزو گوهرهای دیگر با خود بدانجا برد ومدعی بود که گوهر مزبور مال شخص اوست چیزی نمانده بود که این گوهر گرانبها از ایران بیرون برده شود ولی همت ملیون و آزادیخواهان آنرا نجات داد و پس از گفتگوهای بسیار آنرا بقا مقداری گوهرهای دیگراز محمد علی میرزا پس گرفتند و بموزه خزانه سلطنتی باز آوردند و اینک زینت بخش خزانه جواهر سلطنتی ( در بانک مرکزی ایران ) می باشد. وزن دریای نور 182 قیراط می باشد .نام قطعه الماسی از جواهرات دولتی ایران . نام الماسی است متعلق به دولت ایران 180 قیراط وزن آن بشکل مربع و نام فتحعلی شاه بر بر آن منقوش است .

کریم خان زند:موسس خاندان پادشاهی زند ( و. 1019 جل. 1163 - ف. 1193 ه .ق . ) . وی فرزند ایناق از طایفه لک و از ایل زند بود . افراد ایل زند بیکی از لهجه های لری سخن میگفتند و در ده [ پری ] واقع در نزدیکی ملایر مسکن داشتند . نادر پس از پیروزی بر سرزمینهای غربی ایران و کشتار بزرگ ایل زند عده ای از افراد آن ایل را با خانواده به دره گز کوچاند و برخی از آنها - از جمله کریم خان - را در سپاه خود پذیرفت . کریم خان در جنگها رشادت و شجاعت از خود نشان داد و در لشکر کشی هندوستان و جنگهای دیگر مورد توجه نادر قرار گرفت . پس از مرگ نادرشاه کریم خان با جنگ و گریز به قلعه پری رفت و اندکی بعد بخدمت ابراهیم خان افشار در آمد . وی مدتی بعد با علیمردانخان بختیاری و ابوالفتح خان در اصفهان حکومت سه گانه تشکیل داد و آنان نوه شاه سلطان حسین را بنام شاه اسماعیل سوم بسلطنت نشاندند. در نتیجه علیمردان خان نایب السلطنه کریم خان سردار سپاه و ابوالفتح خان حاکم اصفهان شد . اما علیمردانخان عهد و پیمان خود را شکست و ابوالفتح خان را کشت و خود نیز پس از چند جنگ از کریم خان شکست خورد و قدرت بدست کریم خان افتاد . خان زند جنگهای بسیار با مخالفان و سرکشان ازجمله محمد حسن خان قاجار آزادخان افغانی احمدخان ابدالی کرد و همه را از سر راه برداشت و در 1178 ه.ق . شاه اسماعیل را از پادشاهی بر کنار کرد و خود بعنوان[ وکیل الرعایا ] زمام امور را بدست گرفت و تا پایان عمر همین سمت را داشت . کریم خان بر سراسر ایران بجز خراسان - که بمیل خود در اختیار شاهرخ شاهزاده افشار گذاشت - فرمان - رواییی داشت . وی شیراز را پایتخت خویش قرار داد و در آن شهر بازارها مسجدها و بناهایی ساخت . سپس شورش حسینقلی خان قاجار را خواباند و بصره را فتح کرد و از چنگ عثمانیان بیرون آورد . کریم خان بسادگی میزیست و صفات اصلی خود را در زمان حکومت نیز از دست نداد . سیاست داخلی وی ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقراری آرامش بود . با آنکه خود از سواد بهره نداشت . به علم و دانش ارج بسیار مینهاد در سیاست خارجی کریم خان به برقراری و توسعه روابط بازرگانی با دول بزرگ اهتمام ورزید و طبق فرمانی به انگلیسها اجازه داد در بوشهر نمایندگی بازرگانی دایر نمایند و در خلیج فارس به تجارت پردازند . در نتیجه بر رونق بازرگانی ایران با بریتانیا افزوده شد . وکیل الرعایا با مردم به عدالت و انصاف رفتار میکرد و خطاکاران را جزا میداد . وی در برخی از شهرهای ایران بناهایی کرد که هنوز معروفند . کریم خان در 13 صفر سال 1193 ه ق . در 74 سالگی زندگی را بدرود گفت و او را در عمارت کلاه فرنگی در مقبره ای که بدستور او در شیراز ساخته شده بود بخاک سپردند .

وکیل الرعایا:- نماینده رعتیها 2- ( اسم ) لقب کریم خان زند . 3- ( اسم ) سمت و منصبی در دوره قاجاریه که از جمله وظایف وی سرپرستی و نظم یهود و نصاری بود .

سردار:سالار, فرمانده‌سپاه, رئیس‌بزرگ, دسته, گروه( صفت ) 1 - فرمانده قشون سالار . 2 - رئیس سر سرور . 3 - رئیس ایل . 4 - مالک .متخلص به یغما. مجموعه وی بنام سرداریه ساخته و معروف شده است .

مسجد وکیل:این مسجد در نزدیکی باغ و عمارت موزه پارس ابنیه عمومی شهر شیراز از آثار معروف کریمخان زند که شامل مسجد و بازار و حمام و آب انبار است قرار دارد مشتمل بر صحن وسیعی است که سر دراصلی آن درجانب شمال و شبستان آن بر جانب جنوب قرار دارد ایوانی در پشت سر در و ایوان دیگری جلو شبستان واقع بوده حوضی طویل در وسط صحن و یک ردیف طاقهای بسیار متناسب در مشرق و مغرب صحن ساخته اند . شبستان جنوبی دارای 48 ستون سنگی یکپارچه عالی و منبرچهارده پله که آنهم سنگ مرمر یکپارچهاست میباشد تاریخ بنا سال 1187 ه.ق. ( 1773 م .) تصور میرود تزیینات و کاشیکاری آن در عهد کریمخان زند پایان یافته باشد بدین جهت کتیبه های کاشی در ایوان ها و قسمت های مختلف بنام فتهعلیشاه و ناصر الدین شاه و حکمرانان و شخصیتهای دیگر با ذکر سال تاریخ متعدد بچشم میخورد.کتیبه محراب اصلی آن مورخ 1244 میباشد. کاشیکاری های محراب را هم تعمیر نموده اند شبستانی هم در جانب مشرق وجود دارد .

زائر: اسم ) زیارت کننده دیدار کننده جمع زوار زایرین .

عراق:یا عراق عرب کشوریست در مغرب ایران که از شمال محدود است به ترکیه از مغرب به سوریه واردن از جنوب به عربستان سعودی و کویت و خلیج فارس از مشرق به ایران . مساحت آن 434000 کیلومتر مربع است . قسمت شمال و شمال شرقی و قسمتی از مشرق این کشور کوهستانی و بقیه جلگه است . قسمت کوهستان که بین حوضه وسطای دو رود دجله و فرات تا نزدیک شدن آن دو رود بیکدیگر ( نزدیک بغداد ) قرار گرفته بنام [ الجزیره ] خوانده میشود و قسمتی از سرزمین بین دو رود مزبور که در جلگه قرار دارد بنام [ بین النهرین ] نامیده میگردد. سکنه عراق عبارتند از عرب ایرانیان مخصوصا کردان ( در کوهستانهای شمالی ) . جادر نشینان در دشتهای وسیع غربی و جنوبی ساکن هستند . قسمت عمده سکنه در حاصلخیزترین قسمت عراق یعنی دشتهای واقع بین دجله و فرات زندگی می کنند . جمعیت عراق 11120000 تن است . کشور عراق جمهوری است . زبان رسمی عربی و دین رسمی اسلام است ( سکنه آن شیعی و سنی هستند ) . دارای 14 ایالت است پایتخت آن بغداد میباشد و شهرهای دیگر آن عبارتند از کربلا نجف خانقین موصل سلیمانیه بصره . محصولات کشاورزی عبارتست از گندم جو برنج پنبه توتون خرما پشم و پوست. مهمترین معدن عراق نفت است . در سال 1928 م . با کشف منابع نفت این مملکت بصورت کشوری جدید در آمد و از کشورهای بزرگ تولید کننده نفت دینا گردید . از نفت عراق مشترکا توسط انگلستان و آمریکا بهره برداری میشود .در سال 1958 م . تولید نفت آن کشور 37000000 تن بر آورده شده است . علاوه بر آن سنگ گچ دارد . از صنایع آن باید از صالون سازی دباغی سیگار پارچه بافی روغن نباتی و بلورسازی نام برد . کشور عراق در طی دوران خود مکرر دست بدست گشته و دچار جنگها و انقلابات بود . این سرزمین بترتیب توسط آشوریان هخامنشیان یونانیان پارتیان ساسانیان رومیان خلفای عرب ترکان عثمانی تصرف شد . پس از جنگ جهانگیر اول تحت سلطه انگلستان در آمد. و در 4 ذی القعده 1339 ه.ق . باستقلال نایل گشت و در 1932 م . بعضویت جامعه ملل پذیرفته شد . در تموز 1921 م . مجلس نواب ( مجلس شورای ) ملک فیض اول را بعنوان پادشاه عراق برگزید . پس از مرگ وی ملک غازی بسلطنت رسید و سپس ملک فیصل دوم پادشاه و امیر عبدالاله نایب السلطنه شد . با انقلاب 14 ژویه 1958 م . فیصل و عبدالاله کشته شدند و سلسله خاندان هاشمی عراق منقرض و حکومت مشروطه تبدیل بحکومت جمهوری شد و عبدالکریم قاسم بسمت رئیس دولت و سپس بسمت رئیس جمهور منصوب گردید . در سال 1963 م . بر اثر کودتایی دیگر قاسم کشته شد و عارف جای او را گرفت و رئیس جمهور گردید .

بررسی تصاویر:

تصویر ص 113:این تصویر مسیر لشکر کشی نادر شاه تاهند و گستردگی قلمرو او را نشان می دهد.

تصویر ص114:تصویر نخست نقاشی پادشاه هند را در حال تسلیم شدن به نادر شاه افشار نشان می دهد. تصویر دوم دریای نور غنیمتی که نادرشاه افشار در لشکرکشی به هند به دست آورد

تصویرص116: تصویرنخست کریم خان زند موسس سلسله زندیه را نشان می دهد.تصویر دوم بازار وکیل را در شیراز نشان میدهد.